Hadislerin Tahlil ve Tenkidi
İmam Hatip 5. Sınıf Temel Dini Bilgiler Eğitim Seti 6 DVD

Hadislerin Tahlil ve Tenkidi

HADİSLERİN TAHLİL VE TENKİDİ


Sened Tenkidinde Ölçütler

Hadis, İslam dininin Kur’an’dan sonra gelen ikinci önemli kaynağıdır. Bu yüzden hadislerin sahih olup olmadığını sorgulamak çok önemlidir. Hadis tenkidi, rivayetlerin Hz. Peygambere ait olup olmadığını belirlemek için yapılan bir inceleme/eleştiri faaliyetidir. Ayrıca sahabe ve tabiinin söz ve uygulamaları da bu inceleme faaliyetinin kapsamına girer. Hadisler, sened ve metin olmak üzere iki kısma ayrılır. Hadis rivayetinde senedin çok önemli bir yeri vardır.

Senedsiz bir rivayetin hiçbir değeri yoktur. Bir hadisin senedinin olması onun sıhhatini kontrol edebilmek açısından önemlidir. Hadis metninin güvenliği o hadisin senediyle sağlanmış olur. Sened, hadis metnini bize ulaştıran râvi zinciridir. Bu zincir, biri diğerinden almak ve nakletmek suretiyle hadisin bize kimler tarafından ulaştırıldığım gösteren bir belgedir.

Hadis ilminin bugünkü şekli ile bir ilim dalı hâline gelmesi daha sonraki dönemlerde gerçekleşmiş olsa da hadislerin tahlil ve tenkidi meselesi sahabe dönemine kadar dayanmaktadır. Başta Hz. Ömer olmak üzere birçok sahabe daha o dönemde, Hz. Peygamberden bir söz rivayet eden kimseye hadisin doğruluğunu tespite yönelik çeşitli sorular sormuş ve aldıkları cevaplardan ikna olduklarında bu rivayeti kabul etmişlerdir.
Rivayetlerin kabulü noktasındaki bu hassasiyet sonraki dönemlerde daha da geliştirilmiş ve böylece Hz. Peygambere nispet edilen hadislerin tahlil ve tenkidine yönelik değişik değerlendirme ölçüleri ortaya çıkmıştır.

DEĞERLENDİRELİM
Bir hadisin senedi o hadisin sahih olması için yeterli midir? Arkadaşlarınızla değerlendiriniz.
 
NOT EDELİM
“Her işittiğini söylemek bir insana yalan olarak yeter.” (Müslim, Mukaddime, 5.)

Hadislerin râvileri ile ilgili yapılan incelemeye sened/isnad tenkidi denir. Bu yöntem, kendi düşüncelerini Hz. Peygambere dayandırmak isteyenlerin istismarını önlemek için geliştirilmiştir, îsnad tenkidi ve bu konuda oluşturulan ölçütlerle ilgili olarak yapılan çalışmalar, çok geniş birliteratürün doğmasını sağlamıştır. Hadis âlimleri, bu konu üzerinde titizlikle durmuş ve yüzlerce eser yazmışlardır. Bu özgün literatürün dünyada başka bir örneği yoktur.

Bu gayret, hadis âlimlerinin dinin önemli bir kaynağı olan hadis ve sünnetin sonraki nesillere doğru olarak aktarılmasına oldukça önem verdiklerini gösterir. îsnad tenkidi yapılırken önce senedin zincirinde yer alan râvi silsilesinde bir kopukluk olup olmadığına bakılır. Ardından râvilerin birebir kendileri inceleme konusu olur ki sened tenkidinin en önemli kısmı burasıdır. Bir râvinin rivayet ettiği metnin makbul olması için o râvide iki temel vasıf aranır. Bunlar “adalet” ve “zabt” tır.

NOT EDELİM
Bugün senedin yerini yazılı kaynaklar almıştır. Dün, “Kimden duydun?” diye sorulurken bugün, “Kaynağı nedir?” diye sorulmaktadır. Artık bizim için sened o hadisin senedinin de içinde geçtiği kaynak kitabın zikredilmesidir.
 
1.1. Râvinin Adaleti
Hadis rivayet eden kişinin güvenilir olmasına “adalet” denir. Adil bir râvinin, buluğa ermiş, akıllı, Müslüman ve takva sahibi olması gibi şartlan taşıması gerekir. Hadisi rivayet eden kişi, Allah ve Resulünün emir ve yasaklanna karşı saygılı ve itaatkâr olmalıdır. Hepsinden önemlisi günahlardan sakınarak toplum içinde hoş karşılanmayan söz ve davranışlardan uzak durmaya özen göstermelidir. Böyle bir râvinin rivayet ettiği hadislerde yalan söylemeyeceği kabul edilmiştir. Muhaddisler, yaşantısında İslam'ın emir ve yasaklanna uymayan kimselerden hadis almamışlardır.

BİLİYOR MUYDUNUZ?
Ebu Hanife, diyor ki: ‘‘...Bir kimse, ‘Peygamberin her söylediğine inanıyorum, ancak Nebi haksız (yere) konuşmaz ve Kur ’an ’a da muhalefet etmez, ’derse bu onun Peygamberi tasdik ettiğini ve Peygamberi Kur ’an ’a muhalefetten tenzih ettiğini gösterir... O hâlde Nebiden Kur ’an ’a aykırı hadis rivayet eden kimseyi reddetmek Peygamberi reddetmek veya onu yalanlamak değildir. Bilakis Peygamberden batıl (asılsız) rivayette bulunan kimseyi reddetmektir. ” (Ebu Hanife, ElÂlim ve’lMüteallim, s. 24, 25.)

Bir râvinin güvenilmez olduğunu gösteren on kusura “Metâini Aşere” (on suçlama noktası) denir. Bu kusurlardan beşi râvinin adaleti ile ilgilidir. Kizbu’rRâvi; râvinin hem günlük hayatında hem de hadis rivayetinde yalan söylediğinin açığa çıkmasıdır. Bu suçlama bir râvi için ağır bir kusurdur. İttihamu’rRâvi; diğer konularda yalan söylediği bilinen râvinin hadis rivayetlerinde de yalan söyleyebileceğine ihtimal verilmesidir. Fısku’rRâvi; râvinin günah işlemekten sakınmayarak dinin emir ve yasaklan konusunda duyarsız davranmasıdır.

Bid’atu’rRâvi; râvinin İslam dininin genel prensiplerine aykırı görüşlerileri sürmesidir. Cehâletü’rRâvi; râvinin cerh ve ta’dil yönünden durumunun bilinmemesi hâlidir.

1.2. Râvinin Zabtı
Zabt; râvinin duyduğu hadisi başka bir râviye nakledinceye kadar iyi bir şekilde muhafaza etmesidir. Bu anlamda râvi; bir sözü gerektiği gibi işiten, bu sözle kastedilen manayı yeterince anlayan ve anladığı şeyi hafızasmda iyice muhafaza edebilen bir kişi olmalıdır. Zabt sahibi bir râvinin; zeki olması, ezberden naklediyorsa metni iyi ezberlemiş olması, yazılı bir belgeden rivayet ediyorsa bu belgeyi iyi muhafaza etmiş olması ve mana ile rivayet ediyorsa manayı bozacak unsurları biliyor olması gerekir.

Muhaddisler, hafızası bu özellikleri taşımadığı için işittiklerini unutan ya da karıştıran kimselerden hadis almamışlardır. Râvide adalet ve zabt şartlan birleşince ona “güvenilir” (sika) denir. Bu durumda râviye güvenmek rivayetlerine de güvenmek anlamına gelir.
Metâini Aşere denilen on kusurdan beşi de râvinin zabtı ile ilgilidir. Kesretu’lgalat; râvinin hadisi rivayet ederken çokça hata yapmasıdır. Fartu’lgafle; râvinin hadisi alırken ve naklederken çok hata yapmasıdır. Sûu’lhıfz; râvinin hafızasının zayıflığı yüzünden eksik veya fazla ezberleyip çabuk unuttuğundan rivayetlerinde hatalarının isabetlerinden çok olmasıdır. Vehm; râvinin rivayet ettiği hadisin senet ve metinlerinde kanşıklığa yol açacak hatalan çok sık yapmasıdır. Muhâlefetü’ssikat; râvinin rivayetlerinde güvenilir bir râviye ters düşmesidir.

Kaynak: Meb

İmam Hatip Lisesi, İmam Hatip 10.Sınıf Meslek Dersleri, İmam Hatip 10.Sınıf Eğitim Seti, İmam Hatip 10. Sınıf Hadis Dersi

İmam Hatip 5. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Eğitim Seti 4 DVD
Yorumlar