Cami Musikisi
İmam Hatip 6. Sınıf Arapça Eğitim Seti 6 DVD

Cami Musikisi

Cami musikisi, camide ibadetlerle ilgili olarak dinî metinlerin belli makam, üslup ve tarzda okunmasıdır.
Cami musikisi sese dayalıdır.
İcra edilirken herhangi bir çalgı aleti kullanılması uygun değildir. Cami musikisinin namazı ilgilendiren bölümlerinde okuyucunun sesinin güzelliği, musiki bilgisi ve sesini güzel kullanma gibi özellikler ön plana çıkar. Ayrıca Kur’an, ezan, sala, tekbir ve ilahi gibi dinî metinleri okuyan kimse bu mekânda Allah’ın huzurunda bulunduğunun bilincinde olur.
 
2.1. Ezan ve Kamet
Kelime olarak bildirme, duyurma manalarına gelen ezan, namaz vaktinin geldiğini belirtmek amacıyla günde beş defa okunan bir çağrıdır.
Ezan, hicri 1. asırdan itibaren bugünkü şekliyle okunmaya başlanmıştır. Mescidi Nebi tamamlandıktan sonra, Müslümanlar için namazın zamanını bildirecek bir çağrıya ihtiyaç duyuldu. Sahabilerden konu ile ilgili çan veya boru çalınması, ateş yakılması, bayrak dikilmesi gibi farklı görüşler ileri sürülmeye başlandı. Ensardan Abdullah b. Zeyd, bir rüya gördüğünü ve rüyasında ezanın sözlerini duyduğunu söyledi. Hz. Peygamber bunu önemli bir işaret olarak gördü ve Hz. Bilal’den bu sözlerle insanları namaza çağırmasını istedi. Bilal yüksekçe bir yere çıkarak tatlı bir ses ve üslup ile ilk ezanı okudu. Okunan metni duyan Hz. Ömer de aynı rüyayı gördüğünü söyleyerek durumu Hz. Peygambere bildirmişti. Bu olaydan sonra namaza davet amacıyla ezan okunmaya başlanmış ve günümüze kadar bu şekliyle ulaşmıştır.

Böylece ezan bütün Müslümanların birliğini ve İslam dininin evrensel liğinin bir sembolü olmuştur. Ezanın metnin de ilk okunduğu günden bu yana hiçbir değişiklik olmamıştır. Sadece okuyuşta makam ve tarz olarak bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır. Ezanın okunuşu da anlamı gibi güzel ve etkileyici olmalıdır. Güzel bir şekilde okunan ezan ile insanlar manevi bir haz ve coşkuya ererler.

Ezan okurken her cümlenin sonunda durmak ve cümlelerin sırasını gözetmek gerekir. Ayrıca ezan okurken ve kamet getirirken kıbleye yönelmek sünnettir. Ezan okuyan kişinin ezan cümlelerini gereğinden fazla uzatıp ölçüsüzce sesini titretmesi, bozuk sesler çıkarması hoş karşılanmamıştır.

Ezan, minareden veya cami içinde ezan okumak için ayrılan yerden okunur. Ezan; mutlaka vaktinde, diğer camilerle aynı anda okunmalıdır. Ezan okuyan kişiye müezzin denir. Ezan bir veya iki müezzin tarafından okunabilir. İki müezzin tarafından karşılıklı (mukabele şeklinde) okunan ezana çift ezan adı verilir. Cuma namazında hatip minberde iken cami içerisinde okunan ezana ise iç ezan denir. İbadetin dışında, çocuğa ad koyma gibi bazı merasimlerde de ezan okunmaktadır.
Ezanın metni şöyledir: Sadece sabah ezanında cümlesinden sonra iki defa cümlesi okunur.
 
YORUMLAYALIM
Ruhumun senden, İlâhi, şudur ancak emeli: Değmesin mabedimin göğsüne nâmahrem eli.
Bu ezanlarki şahadetleri dinin temeli Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli.
Mehmet Âkif Ersoy Yukarıdaki şiiri ezanın önemi açısından yorumlayınız.

Türk musikisinde ezan, okunduğu namaz vakti ne göre kendine has bir icra tarzı ve üslup çerçevesinde okunmaktadır. Ezan okumanın adap ve erkânı zaman içerisinde çeşitli farklılıklar göstererek değişik tavırlar doğmuştur. Özellikle İstanbul, Bursa, Konya gibi önemli kültür merkezlerinin özel ezan tavırları olduğu bilinmektedir.

Kültürümüzde ezan, belli kurallara ve teamüllere bağlanarak belli bir sanat anlayışı kazanmıştır. Genellikle sabah ezanı saba makamında, akşam ezanı da segâh makamında okunmuştur. Öğle ezanının uşşak, ikindi ezanının rast, yatsı ezanının da hicaz veya hüzzam gibi makamlarda okunması tercih edilmiştir.

Cuma namazı esnasında okunan iç ezanda öncelikle cuma vakti minareden okunan ezanın makamı tercih edilmelidir. Ayrıca uzatma yapılmadan ve biraz hızlı bir üslup ile icra edilmelidir. Başlanılan makamla bitirilmeli, fazla makam geçkisi yapmadan daha sade bir şekilde okunmalıdır.
 
UYGULAYALIM
Beş vakit okunan ezan ve kametin geleneklere uygun bir tarz ve makamda okunuşunu dinleyiniz. Aynı okunuşu öğrenip uygulamaya çalışınız.
 
İki müezzinin karşılıklı olarak okudukları çift ezanda müezzinlerin ses güzelliği, ses genişliği ve musiki bilgisi önemlidir. Bir müezzinin başladığı ses perdesini ve ses tonunu diğer müezzin takip edebilmeli, uyumlu geçkiler yapılmalıdır.

Farz namazlardan önce okunan kamet, aynen ezan gibidir. Ancak sözün den sonra cümlesi ilave edilir. Kamet, ezandan daha alçak, cemaatin duyacağı bir ses tonu ile hızlıca icra edilmelidir. Şayet kamet getirilmeden önce İhlâs suresi veya kısa bir aşrı şerîf okunmuş ise kamet de İhlâs suresinin okunduğu makamla okunmalıdır.

DEĞERLENDİRELİM
“Güzel Ezan Okuma Yarışması” yapmak için sınıfınızdan on öğrenci seçiniz.
Diğer öğrenciler arasından seçilen jüri üyelerinin yarışmaya katılan öğrencileri değerlendirmesini isteyiniz.

2.2. Tesbih
Tesbih, Allah’ı her türlü noksan sıfatlardan uzak tutarak onun yüceliğini ifade etmektir. Bu, genellikle Sübhanallah kelimesi ile ifade edilir. Dinî musiki terimi olarak, camilerde namazdan sonra bir veya birkaç müezzin tarafından cemaatin salat ve selam getirmesine, tesbih çekmesine ve dua etmesine zemin hazırlamak için değişik makamlarda okudukları metinlerdir.

NOT EDELİM
“...Rabb'ini çok zikret ve sabah akşam tesbih et.” Âli İmrân suresi, 41. ayet.
 
Ülkemizde genellikle yapılan tesbih uygulaması şöyledir: Müezzin, farz namazın arkasından, Allah’ım sen huzur kaynağısın, barış ve huzur sendendir. Ey celal ve ikram sahibi sen yücesin.” anlamında bir dua okur. Namazın sonunda, imamın selam vermesini bekler ve eğrimize salavat getirilmesini ister. Peşinden,  diyerek Peygamber

“Allah’ın her şeye gücü yeter.’

“Allah bütün noksan sıfatlardan uzaktır. Allah’a hamdolsun. Allah’tan başka ilah yoktur. Allah en büyüktür. Yüce ve ulu Allah’tan başka hiçbir güç ve kuvvet yoktur.” der. Sonra cemaatle birlikte Ayete’lKürsî’yi sessizce okur. İmam Ayete’lKürsî’yi bi tirdikten sonra müezzin sesli bir şekilde diyerek tesbih kelimesini hatırlatır. Cemaatle birlikte otuz üç defa bu kelimeyi tekrar eder. Ardından aynı şekilde; diyerek otuz üçer kere bu kelimelerle Allah’ı tesbih eder.
 Bu tesbihattan sonra da aşağıdaki duayı okur.
 
Tesbih duaları anlamı, doğru okunması, musiki ahengi ve ritmi ile namaz ibadetine ayrı bir güzellik katar.
 
ÖĞRENELİM
Namaz sonrasında okunan teşbih dualarını ezberleyerek doğru bir biçimde okuyunuz.

2.3. Tekbir
Tekbir Allah’ın yüceliğini ifade etmek amacı ile okunan metindir. Sözleri şöyledir:
Anlamı: “Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah’tan başka ilah yoktur, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, hamt Allah içindir.” Tekbir dinî musikide segâh makamında bestelenmiş bir eserdir. Bugün Müslümanların hepsinin ezberinde olan ve daha çok topluca okunan bu eser ibadetlerimize ayrı bir güzellik katmaktadır. Sözleri kısa olmasına rağmen, bestenin duygu ve etkisinden dolayı en çok okunan eserlerden biri
olmuştur. Bayram namazlarında, kurban kesimlerinde, diğer dinî merasimlerde, mehter ve cenk şarkılarında büyük bir coşku ve heyecanla okunur. Özellikle dinî duyguların dile getirilmesi, cemaat ruhunun oluşması, tevhit inancının ifadesi bakımından tekbirin kültürümüz içinde önemli bir yeri vardır. Tekbirin bestesi Buhûrîzâde Mustafa Itrî (1640-1712)’ye aittir.

ÖRNEKLER BULALIM
İbadet ve merasimlerde tekbire nasıl yer verilmiştir? Örnekler veriniz.
• Kurban Bayramı’nda bayram namazı hutbesinde.
• .............................
• ............................

2.4. Sala
Sala, dinî musiki terimi olarak Hz. Peygambere belli bir makam ve üslupla salat ve selam okumaktır. Sala özellikle cenaze namazından önce müezzin tarafından okunur. Ayrıca mübarek gün ve gecelerde de sala okunmaktadır.
Sala günümüzde cenaze salası, cuma ve bayram salası, sabah salası ve salatı ümmiye olmak üzere dört farklı şekilde icra edilmektedir.
 
BİLGİ KUTUSU

Cenaze salası, bir vefat olayının duyurulması amacı ile müezzinin minareden okuduğu eserdir. Cuma salası ise ezandan önce müezzin tarafından belli bir makam çerçevesinde okunur. Bayram için de bazı bölgelerde namaz öncesi aynı şekilde sala okunmaktadır. Sabah salası, cuma sabahları ile Ramazan ve Kurban Bayramı günleri sabah namazı ezanından önce okunan saladır.

Salatı ümmiye, teravih namazı aralarında ve bazı dinî merasimlerde müezzin ve cemaatin birlikte okudukları bir sala çeşididir. Sözleri şöyledir:
Anlamı: Allah’ım! Efendimiz, ümmi peygamber Muhammed’e rahmet eyle. Onun ehli beytine ve ashabına da güven ve huzur ver.”
 
SOYLEYELIM
Teravih namazında camide sesli olarak salavat okunduğunda neler hissedersiniz? Söyleyiniz.

2.5. Mevlit
Mevlit, Hz. Muhammed’in doğumunu, hayatını, ahlaki ve fiziki özelliklerini övgü ile anlatan manzum eserdir.
Hz. Muhammed’e duyulan sevgi, bağlılık ve özlem Müslüman sanatkârlar tarafından edebiyat, hat,tezhip, musiki gibi sanat dallarıyla farklı biçimlerde ifade edilmiştir. Bu anlamda Hz. Peygamberi anlatan en önemli eserlerden birisi de mevlittir. Birçok şair farklı dil ve kalıplarda mevlit yazarak Hz. Peygambere olan sevgi ve saygısını dile getirmiştir.

Kültürümüzde mevlit olarak bilinen eser, Süleyman Çelebi (1346-1422)’ye aittir. Manzum olarak yazılan bu eserin asıl adı “Vesiletü’nNecat”tır. Mevlit, ülkemizde Peygamberimizin doğum günü başta ol Mevlit müellifi Süleyman Çelebi’nin Bursa’da bulunan kabrimak üzere, diğer kutsal gün ve gecelerde, sünnet, düğün, vefat eden kimseyi anma, askere uğurlama veya askerden dönüş gibi nedenlerle de okunmaktadır.

Mevlit’in bilinen ilk bestekârı Bursalı Sekban’dır. Mevlit, mesnevi şeklinde yazılmıştır. Dokuz bölümden oluşan Mevlit’in her bölümüne “bahir” adı verilir. Ayrıca her bahir de kendi arasında bölümlere ayrılmıştır. Mevlit’in bahirleri şunlardır:
Peygamberimizin mucizeleri Peygamberimizin miracı Peygamberimizin vasıfları Peygamberimizin vefatı Mevlit törenine Kur’anı Kerim tilaveti ile başlanır. Duruma göre bahirler öncesinde bir ilahi veya kaside okunur, aralarda ise salavatlar ile devam edilir. Sonunda yine Kur’anı Kerim tilaveti ve dua ile bitirilir. Bahirleri bir mevlithan okur, ilahiler ise koro şeklinde icra edilir. Mevlit bahirleri arasında okunan ilahilere “tevşih ilahileri” denir.

NOT EDELİM
Beste: Müzik notasyonu kullanılarak yazılmış veya icra sırasında kaydedilmiş müzik eseri. Bir müzik eserini oluşturan ezgilerin tümü.
Güfte: Bestelenmiş olan bir eserin sözlerine denir.
Makam: Türk müziğinde eserlerin ses dizilerini ve dizi özelliklerini ifade eder.
Nefes: Bektaşi şairler tarafından yazılmış ve Bektaşi tekkelerinde okunmak üzere çeşitli makamlarda bestelenmiş manzum ilahilere denir.
Karar sesi: Bir eserin durak veya bitiş sesi.
Musiki meşki: Öğrencinin musiki eserini hocasından dinlemesi, onun önünde usulüne uygun bir tarzda okuması ve öğrenip geçmesi.
Geçki: Makam değiştirmeye denir.
Perde: Bir müzik parçasını meydana getiren seslerden her biri.
Tavır: Musikide makam, ahenk.

Mevlit okumak ve mevlit merasimleri düzenlemek dinî bir zorunluluk değildir. Fakat dinî ve millî kültürün aktarılması, toplumsal yapının ve moral değerlerin güçlenmesi yönünden önemlidir. Bu merasimlerde insanlar Kur’an’ı doğru ve güzel bir sesle dinlerler. Hz. Peygamberin hayatını hatırlayarak ona olan sevgi ve bağlılıklarını artırırlar. Ayrıca bu vesileyle bir araya gelen kimseler mevlidin kendine has musikisi ve edebî değeri ile coşar, yapılan sohbet, dua ve öğütlerle aynı duygu ve düşünce etrafında kaynaşarak bütünleşirler.

2.6 ilahi
İlahi, dinî inanç ve değerleri konu edinen manzum eserlerdir. Allah ve peygamber sevgisi başta olmak üzere, din büyüklerinin üstünlüklerini dile getirmek maksadıyla yazılan ve bestelenen şiirler ilahi türünün seçkin örneklerini oluşturmuştur. Ayrıca ramazan ayı ile diğer önemli gün ve gecelerin önemini anlatmak maksadı ile yazılan ve bestelenen ilahiler de vardır. İlahiler genellikle hece ölçüsü ve aruz veznine göre yazılmışlardır.
İlahiler, dinî musikide en fazla kullanılan türlerden biridir. Biçim yönünden şarkı türüne benzediği hâlde tavır ve üslup bakımından farklılık gösterirler. Tasavvuf musikisinin ana formu olan ilahilerin icrasındaki esas amaç Allah’ı samimi duygularla anmaktır.
İlahiler, okundukları yer ve konulara göre, zikir ilahileri, ramazan ilahileri, hac ilahileri, muharrem ilahileri gibi farklı isimlerle değerlendirilmişlerdir.

Camilerde okunan ilahiler, Allah ve peygamber sevgisi, dua, istiğfar, merhamet ve şefaat gibi konuları işlemektedir.
Ramazan ayında teravih namazları arasında okunan ilahiler de bu konularla birlikte daha çok ramazanı konu almaktadır. Ramazan ayının gelmesiyle Müslümanlarda oluşan sevinç, bitmesiyle de üzüntü ve hüzün dile getirilir. Örneğin, ramazan ayının ilk on gününde bu aya ulaşmaktan duyulan sevincin dile getirildiği ilahiler okunur. Nakaratlarda ise “merhaba” “ya merhaba” “dost merhaba” ifadeleri yer alır. Bu ilahilere örnek olarak, “Donandı her yer kandiller ile. Doldu camiler müminler ile” mısralarıyla başlayan acemaşiran ilahi ile “Merhaba ey sevgili mahı mübarek merhaba. Merhaba ey âlemin feyz ü neşâtı merhaba” mısralarıyla başlayan sabâ makamındaki ilahileri okunur.
İlahiler ferdî veya koro şeklinde okunabilir. Camide okunacak ilahilerin mümkün olduğunca bilinen ve cemaatin de katılabileceği ilahilerden seçilmesi uygundur. Mevlit ve Miraciye ilahilerinde de bu hususların dikkate alınmasının yanı sıra daha çok peygamber sevgisini işleyen ilahiler olmasına dikkat edilmelidir.

İlahiler, kolaylığı ve ritmin zikre uygunluğu bakımından halk tarafından kolayca ezberlenmiş ve hatta birçoğu anonim özellik kazanmıştır. Bundan dolayı camiden, dinî merasimlere ve konser salonlarına kadar geniş bir icra sahasına sahip olmuş ve benimsenmişlerdir.

 

Kaynak: Meb

İmam Hatip Lisesi, İmam Hatip 12.Sınıf Meslek Dersleri, İmam Hatip 12.Sınıf Eğitim Seti, İmam Hatip 12. Sınıf Hitabet Dersi

İmam Hatip 6. Sınıf Temel Dini Bilgiler Eğitim Seti 5 DVD
Yorumlar